در اواخر دهه‌ي ۴۰ هجری شمسی به سفارش وزارت فرهنگ و هنر وقت از کارگردان هنرمند فرانسوی «آلبرت لاموریس» جهت تهیه‌ي فیلم مستندی از ایران دعوت به‌عمل آمد. در خصوص زندگی‌نامه و سوابق کاری آلبرت لاموریس باید اشاره کرد که وی متولد سیزدهم ژانویه ۱۹۲۲ در شهر پاریس بود. لاموریس در ابتدا کارش را با عکاسی شروع کرد و در اواخر دهه‌ي ۴۰ میلادی رو به سوی ساخت فیلم‌های کوتاه آورد و چندی نگذشت که سادگی و بی‌آلایشی شاعرانه‌ي فیلم‌های کوتاه و نیمه‌بلند او آوازه‌ي جهانی پیدا کردند.^۱

لاموریس در صنعت سینما و فیلم‌سازی در بخش‌های مختلفی فعالیت داشت و در این زمینه موفق به دریافت جوایز بزرگی شد.^۲

در دستور کار لاموریس چنین آمده بود که او فیلمی از ایران تهیه کند که معرف فرهنگ و ایران آن روزگار باشد. او پس از فراهم کردن مقدمات کارش به ایران سفر کردو با گروه فنی و حرفه‌ای خود شروع به برداشت صحنه‌های فیلم کردند و در آخر همین برداشت ‌ها از طرف لاموریس به عنوان فیلم اصلی معرفی شدند ولی پس از ارسال اولین نسخه تدوین شده فیلم به ایران، از آن خرده گرفته شد زیرا فیلم گویای صنعت و تکنولوژی آن روزگار ایران که به زعم حکومت آن زمان از نشانه‌های پیش‌رفت و مترقی‌بودن یک جامعه شمرده می‌شد نبود به همین منظور از لاموریس خواسته شد که مجدداً به ایران سفر کند و از چنین فن‌آوری ها و دستاوردهای صنعتی ایران نیز فیلم تهیه کند و در فیلم نهایی خود بگنجاند. به همین علت لاموریس مجبور شد برای بار دوم به ایران سفر کند و درنهایت در حال فیلم‌برداری آخرین صحنه‌های فیلم بر فراز مجموعه‌ي سد کرج بر اثر سانحه‌ای که برای هلي‌کوپتر حامل وی رخ داد، لاموریس، فیلم‌بردار او تابری، خلبان و کمک خلبان هلی‌کوپتر در دریاچه‌ي سد کرج غرق شدند و پس از خارج کردن لاشه‌ي هلی‌کوپتر از دریاچه، مدارکی را که به دست آوردند به دستیار لاموریس-دنیس کازابیانکا- و پسرش-کلود لاموریس- دادند و آنها بنا به عقیده‌ي خود لاموریس که فیلم اصلی همان نسخه‌ي اول بود، این بخش را به صورت الصاقی در ابتدای نسخه فیلم نهایی مونتاژ کردند.

فیلم باد صبا در مقام انتخاب موضوع هم‌چون بسیاری از مستندهای دیگر که به معرفی مکانی جهت آشنایی دیگران با آن سرزمین یا کشور خاص می‌پردازد، چندان ویژگی خاصی ندارد و بیشتر جنبه‌ي سفارشی بودن فیلم به چشم می‌خورد ولی نکته‌ای که در این خصوص این فیلم را از سایر فیلم‌های مستندی که از ایران تهیه شده‌است متمایز کرده، نحوه‌ي پرداخت به متن داستان، تکنیک ابداعی لاموریس برای فیلم‌برداری و شیوه‌ي تدوین این فیلم می‌باشد.در ضمن ثبت مکان‌ها وبناهایی از ایران که درطول سالیان دراز دست‌خوش تغییرات فراوانی شده‌اند دراین فیلم، باعث شده است که فیلم باد صبا، هم به عنوان سندی تاریخی و هم به عنوان بخشی از تاریخ سینمای ایران، از جایگاه خاصی برخوردار باشد.

گفتنی است که لاموریس به هنگام تهیه‌ي فیلم جهت انتخاب مکان‌هایی که از آن‌ها فیلم‌برداری کرد، از مشاوره با گروهی از صاحب نظران ایرانی و نیز پرفسور چلکوفسکی، ایران‌شناس برجسته، بهره جست و بدین ترتیب نگاه و نظر خویش را بر تجربه‌ي افراد صاحب‌نظر وآگاه در این زمینه استوار کرد و بهترین نتیجه را نیز گرفت.

لاموریس از هوشمندی والایی در ساخت این فیلم برخوردار بود که این هوشمندی از نگاه او به فرهنگ ایرانی به خوبی مشاهده می‌گردد، بدین معنی که او با انتخاب الگوی داستان روایی که در میان ایرانیان سابقه‌ای دیرینه دارد و شاید بتوان گفت که یکی از ماندگارترین الگوهای رایج در این سرزمین برای انتقال فرهنگ از نسلی به نسل دیگر است، فیلم خود را از حالت سفارشی بودن به پاره‌ای از ادبیات داستانی ایران بدل کرد و همین رمز ماندگاری و توفیق فیلم اوست. در فیلم باد صبا داستان و روایت فیلم از زبان شخصیت‌های مجازی ولی در عین حال قابل قبول و لمس‌شدنی برای مردم روایت می‌شود و نه از زبان کارگردان. این ویژگی از جذبه‌های فیلم است که بیننده را با خود تا انتهای داستان همراه می‌کند.

لاموریس در انتخاب شخصیت اصلی که محور فیلم قرار گرفت، از هوش، تجربه و ذوق شاعرانه‌ي خویش بهره جست. قالبی که او برای فیلم مستند خویش برگزید قالب استعاره بود که در فرهنگ و ادب مردم ایران از جایگاه خاصی برخوردار است و همین قالب به او این امکان را می‌داد که بتواند بسیاری از حرف‌هایی را که در شرایط عادی و در چارچوب رسمی توان بیان کردن آن‌ها را نداشت، به صورتي ساده و پذیرفتنی بیان کند و با این کار حال و هوای فیلم را از یک فیلم مستند صرف خارج نماید.

انتخاب بادها به عنوان گردانندگان صحنه‌های فیلم این امکان را به لحاظ فیلم‌برداری در اختیار کارگردان می‌گذاشت که او از منظر چشم بادها به ایران نگاه کند و با آن‌ها به هر سوی این سرزمین سفر کند، به گوشه‌ها و زوایای مختلف این کشور پهناور سربکشد، بی‌هیچ دل‌بستگی سیال و رها راه خود را پیش‌گرفته و از جایی دیگر سردربیاورد. ولی نکته‌ي قابل تأمل این است که لاموریس با انتخاب گونه‌های باد در واقع رفتارها و صورت‌های مختلف فرهنگ و خلق و خوی مردم ایران را به تصویر کشیده است. مردمی مهربان، زحمت‌کش، سرسخت، جنگ‌آور، معتقد به خدا و بعضاً کم‌لطف و ناسپاس.

شاید فیلم باد صبا را به لحاظ این‌که فیلم نامه و متن گفتاری از پیش تعیین شده‌ای دارد، نتوانیم در گروه فیلم‌های مستند صرف دسته‌بندی کنیم ولی به لحاظ صحنه‌ها و تصاویری که فیلم را تشکیل می‌دهند در گروه فیلم‌های مستند جای می‌گیرد، زیرا در این فیلم از هیچ صحنه‌ي از پیش ساخته شده‌ای استفاده نشده است به گونه‌ای که تمام صحنه‌ها به صورت ناب و خود به خودی می‌باشند و در این میان کارگردان تنها نقش انتخابگر و تنظیم‌کننده را داشته است.

نکته دیگری که فیلم باد صبا را از سایر فیلم‌های مستندی که تا به حال از ایران ساخته شده برجسته می‌کند جامع‌نگری فیلم می‌باشد، به گونه‌ای که بیننده همراه با این فیلم از گوشه گوشه‌ي ایران، از جنوبی‌ترین نقطه‌ها تا شمالی‌ترین نقطه‌ي آن و از محروم‌ترین بخش‌ها تا مدرن‌ترین شهرها دیدن می کند و در این میان سوار بر اسب خیال برای خود داستانی را از تمدن‌های باستانی، فرهنگ‌های عامیانه‌ي مردم، طبیعت زیبا، پیروزی‌ها، شکست‌ها، امکانات و مواهب خداوند و شعور انسانی به تصویر می کشد.

قوه‌ي خلاق لاموریس دربه تصویرکشیدن متن روایی داستان که توسط روژه گلاشان نوشته شد، هم‌آهنگی صحنه‌ها با متن و از آن مهم‌تر ترکیب بدیع و بی‌نظیر صحنه‌ها با موسیقی که به فراخور هر مکانی رنگ و بوی آن‌جا را به خود می‌گیرد و در نهایت ترکیبی محکم و دل‌نشین به دست می دهد، به خوبی مشهود است و از جمله نکات شاخص و ویژه‌ي فیلم باد صبا به شمار می‌آید.

---

منابع:

- بخش سینمایی The New York Times.

---

پاورقی ها:

^۱ فیلم‌های ساخته شده توسط لاموریس:

1950 - Bim the little donkey نویسنده‌ي فیلم‌نامه – کارگردان

1952 - Crin Blanc کارگردان (یال سفید)

1956 - Red Ballon نویسنده‌ي فیلم‌نامه – کارگردان (بادکنک قرمز)

1959 - Voyage en ballon نویسنده‌ي فیلم‌نامه – کارگردان (سفر با بالون)

1965 - Circus angelکارگردان (فرشته‌ي سیرک)

1968 – The lovers wind تهیه کننده – کارگردان (باد صبا)

^۲ جوایز دریافت شده:

1953- Cannes Int. Film Festivalبرنده‌ي جایزه‌ي بهترین فیلم کوتاه: یال سفید

1956 - Cannes/Academy Awards برنده‌ي جایزه‌ي بهترین فیلم‌نامه: بادکنک قرمز

1956- British Academy Awards برنده‌ي جایزه‌ي بهترین فیلم‌نامه غیراقتباسی: بادکنک قرمز

1957- New York Film Critics Circle کاندیدای بهترین فیلم خارجی: بادکنک قرمز

1978- Academy Awards کاندیدای بهترین فیلم مستند- تهیه کننده: باد صبا