داستان از زبان مردی روايت می‌شود که پس از پنج سال «دربه‌دری و خون جگر خوردن» درخارج از کشور با کشتی وارد بندر انزلی شده و در آن‌جا گرفتار می‌شود و توسط مأمورين حاکم به زندان می‌افتد. در زندان با سه نفر ديگر که آن‌ها نيز کمابيش به همان دليل به زندان افتاده‌اند، هم‌بند می‌شود، يک «فرنگی مآب»، يک «شيخ» و سومی جوانکی کلاه نمدی با نام «رمضان». داستان حول گفتگوی رمضان با هر يک از هم‌بندی‌های خود می‌گذرد. با هم، قسمتی از اين داستان را می‌خوانيم:

«من در بين راه تا وقتی که با کرجی از کشتی به ساحل می‌آمديم از صحبت مردم و کرجی‌بان‌ها جسته‌جسته دستگيرم شده بود که باز در تهران کلاه شاه و مجلس تو هم رفته و بگير و ببند از نو شروع شده و حکم مخصوص از مرکز صادر شده که در تردد مسافرين توجه مخصوص نمايند و معلوم شد که تمام اين گير و بست‌ها از آن بابت است ...

من در اول چنان خلقم تنگ بود که مدتی اصلا چشمم جايی را نمی‌ديد ولی همين که رفته‌رفته به تاريکی اين هولوفدونی عادت کردم معلوم شد مهمان‌های ديگری هم با ما هستند. اول چشمم به يک نفر از آن فرنگی‌مآب‌های کذايی افتاد که ديگر تا قيام قيامت در ايران نمونه و مجسمه‌ی لوسی و لغوی و بی‌سوادی خواهند ماند و يقيناً صد سال ديگر هم رفتار و کردارشان تماشاخانه‌های ايران را (گوش شيطان کر) از خنده روده‌بر خواهد کرد. آقای فرنگی‌مآب ما با يخه‌ای به بلندی لوله‌ی سماوری که دود خط آهن‌های نفتی قفقاز تقريبا به همان رنگ لوله‌ی سماورش هم درآورده بود در بالای طاقچه‌ای نشسته و در تحت فشار اين يخه که مثل کندی بود که به گردنش زده باشند در اين تاريک و روشنی غرق خواندن کتاب رمانی بود.

خواستم جلو رفته يک «بن جور موسيويی» قالب زده و به يارو برسانم که ما هم اهل بخيه‌ايم ولی صدای سوتی که از گوشه‌ای از گوشه‌های محبس به گوشم رسيد نگاهم را به آن طرف گرداند و در آن سه گوشی چيزی جلب نظرم را کرد که در وهله‌ی اول گمان کردم گربه‌ی براق سفيدی است که بر روی کيسه‌ی خاکه زغالی چنبره زده و خوابيده باشد، ولی خير، معلوم شد شيخی است که به عادت مدرسه دو زانو را در بغل گرفته و چمباتمه زده و عبا را گوش تا گوش دور خود گرفته و گربه‌ی براق سفيد هم عمامه‌ی شيفته و شوفته‌ی اوست که تحت‌الحنکش باز شده و درست شکل دم گربه‌ای را پيدا کرده بود و آن صدای سيت و سوت هم صوت صلوات ايشان بود ...

ياروی تازه وارد [رمضان] پس از آن که ديد از آه و ناله و غوره چکاندن دردی شفا نمی‌يابد، چشم‌ها را با دامن قبای چرکين پاک کرده و در ضمن هم چون فهميده بود قراولی پشت در نيست يک طومار از آن فحش‌های آب نکشيده که مانند خربزه‌ی گرگاب و تنباکوی هکان مخصوص خاک ايران خودمان است، نذر جد و آباد (آباء) اين و آن کرد و ....

[رمضان] پابرچين پابرچين به طرف آقا شيخ رفت و ... با صدايی لرزان گفت: «جناب شيخ تو را به حضرت عباس گناه من چيست؟ آدم والله خودش را بکشد از دست ظلم مردم آسوده شود!» [شيخ در جواب گفت]: «مؤمن! عنان نفس عاصی را به دست قهر مده که الکاظمين الغيظ و العافين عن الناس.» ...

[رمضان گفت]: «نه جناب اسم نوکرتان کاظم نيست، رمضان است. مقصودم اين بود که کاش لااقل می‌فهميديم برای چه ما را اين‌جا زنده به گور کرده‌اند.» ...

[شيخ در جواب گفت]: «جزاکم الله مؤمن! منظور شما ذهن اين داعی گرديد. الصبر مفتاح الفرج. ارجو که عماً قريب وجه حبس به وضوح پيوندد و البته الف البته بای نحو کان چه عاجلا و چه آجلا با مسامح ما خواهد رسيد. علی العجاله در حين انتظار احسن شقوق و انفع امور اشتغال به ذکر خالق است که علی کل حال نعم الاشتغال است.»

رمضان مادر مرده که از فارسی شيرين جناب شيخ يک کلمه سرش نشد مثل آن بود که گمان کرده باشد که آقا شيخ با اجنه و از ما بهتران حرف می‌زند يا مشغول ذکر اوراد و عزايم است آثار هول و وحشت در وجناتش ظاهر شد و زير لب بسم‌اللهی گفت و يواشکی بنای عقب کشيدن را گذاشت ...

در تمام اين مدت آقای فرنگی‌مآب در بالای همان طاقچه نشسته و با اخم و تخم تمام توی نخ خواندن رمان شيرين خود بود و ابداً اعتنايی به اطرافی‌های خويش نداشت و فقط گاهی لب و لوچه‌ای تکانده و تُک يکی از دو سبيلش را که چون دو عقرب جراره بر کنار لانه‌ی دهان قرار گرفته بود به زير دندان گرفته و مشغول جويدن می‌شد و گاهی هم ساعتش را درآورده نگاهی می‌کرد و مثل اين بود که می‌خواهد ببيند ساعت شير و قهوه رسيده است يا نه.

رمضان فلک‌زده که دلش پر و محتاج به درددل و از شيخ خيری نديده بود چاره را منحصر به فرد ديده و دل به دريا زده مثل طفل گرسنه‌ای که برای طلب نان به نامادری نزديک شود به طرف فرنگی‌مآب رفته و با صدايی نرم و لرزان سلامی کرده و گفت: «آقا شما را به خدا ببخشيد! ما يخه چرکين‌ها چيزی سرمان نمی‌شود، آقا شيخ هم که معلوم است جنی و غشی است و اصلا زبان ما هم سرش نمی‌شود عرب است. شما را به خدا آيا می‌توانيد به من بفرماييد برای چه ما را تو اين زندان مرگ انداخته‌اند؟»

به شنيدن اين کلمات آقای فرنگی‌مآب از طاقچه پايين پريده و کتاب را دولا کرده و در جيب گشاد پالتو چپانده و با لب خندان به طرف رمضان رفته و «برادر، برادر» گويان دست دراز کرد که به رمضان دست بدهد. رمضان ملتفت مسئله نشد و خود را کمی عقب کشيد و جناب خان هم مجبور شدند دست خود را بی‌خود به سبيل خود ببرند و محض خالی نبودن عريضه دست ديگر را هم به ميدان آورده و سپس هر دو را روی سينه گذاشته و دو انگشت ابهام را در سوراخ آستين جليقه جا داده و با هشت رأس انگشت ديگر روی پيش سينه‌ی آهاردار بنای تنبک زدن را گذاشته و با لهجه‌ای نمکين گفت:

«ای دوست و هم‌وطن عزيز! چرا ما را اين‌جا گذاشته‌اند؟ من هم ساعت‌های طولانی هر چه کله‌ی خود را حفر می‌کنم آبسولومان چيزی نمی‌يابم نه چيز پوزيتيف نه چيز نگاتيف. آبسولومان آيا خيلی کوميک نيست که من جوان ديپلمه از بهترين فاميل را برای يک ... يک کريمينل بگيرند و با من رفتار بکنند مثل با آخرين آمده؟ ولی از دسپوتيسم هزار ساله و بی‌قانانی و آربيترر که ميوه‌جات آن است هيج تعجب‌آورنده نيست. يک مملکت که خود را افتخار می‌کند که خودش را کنستيتوسيونل اسم بدهد بايد تريبونال‌های قانانی داشته باشد که هيچ کس رعيت به ظلم نشود. برادر من در بدبختی! آيا شما اين‌جور پيدا نمی‌کنيد؟»

رمضان بيچاره از کجا ادراک اين خيالات عالی برايش ممکن بود و کلمات فرنگی به جای خود ديگر از کجا مثلاً می‌توانست بفهمد که «حفر کردن کله» ترجمه‌ی تحت‌اللفظی اصطلاحی است فرانسوی و به معنی فکر و خيال کردن است و به جای آن در فارسی می‌گويند «هرچه خودم را می‌کشم ...» يا «هرچه سرم را به ديوار می‌زنم ...» و يا آن که «رعيت به ظلم» ترجمه‌ی اصطلاح ديگر فرانسوی است و مقصود از آن طرف ظلم واقع شدن است.

رمضان ازشنيدن کلمه‌ی رعيت و ظلم پيش عقل ناقص خود خيال کرد که فرنگی‌مآب او را رعيت و مورد ظلم و اجحاف ارباب ملک تصور نموده و گفت: «نه آقا، خانه‌زاد شما رعيت نيست. همين بيست قدمی گمرک‌خانه شاگرد قهوه‌چی هستم!» ...

دلم برای رمضان خيلی سوخت. جلو رفتم، دست بر شانه‌اش گذاشته گفتم: «پسر جان، من فرنگی کجا بودم. گور پدر هرچه فرنگی هم کرده! من ايرانی و برادر دينی توام. چرا زهره‌ات را باخته‌ای؟ مگر چه شد؟ تو برای خودت جوانی هستی. چرا اين طور دست و پايت را گم کرده‌ای ...؟»

رمضان همين که ديد خير راستی راستی فارسی سرم می‌شود و فارسی راستاحسينی باش حرف می‌زنم دست مرا گرفت و حالا نبوس و کی ببوس و چنان ذوقش گرفت که انگار دنيا را بش داده‌اند و مدام می‌گفت: «هی قربان آن دهنت بروم! والله تو ملائکه‌ای! خدا خودش تو را فرستاده که جان مرا بخری!» گفتم: «پسر جان آرام باش. من ملائکه که نيستم هيچ، به آدم بودن خودم هم شک دارم. مرد بايد دل داشته باشد. گريه برای چه؟ اگر هم‌قطارهايت بدانند که دستت خواهند انداخت و ديگر خر بيار و خجالت بار کن ...» گفت: «ای درد و بلات به جان اين ديوانه‌ها بيفتد! به خدا هيچ نمانده بود زهره‌ام بترکد. ديدی چه طور اين ديوانه‌ها يک کلمه حرف سرشان نمی‌شود و همه‌اش زبان جنی حرف می‌زنند؟»

گفتم: «داداش جان اين‌ها نه جنی‌اند نه ديوانه، بلکه ايرانی و برادر وطنی و دينی ما هستند!» رمضان از شنيدن اين حرف مثل اين‌که خيال کرده باشد من هم يک چيزيم می‌شود نگاهی به من انداخت و قاه‌قاه بنای خنده را گذاشته و گفت: «تو را به حضرت عباس آقا ديگر شما مرا دست نياندازيد. اگر اين‌ها ايرانی بودند چرا از اين زبان‌ها حرف می‌زنند که يک کلمه‌‌اش شبيه به زبان آدم نيست؟» گفتم «رمضان اين هم که اين‌ها حرف می‌زنند زبان فارسی است منتهی ...»

ولی معلوم بود که رمضان باور نمی‌کرد و بينی و بين‌الله حق هم داشت و هزار سال ديگر هم نمی‌توانست باور کند و من هم ديدم زحمتم هدر است و خواستم از در ديگری صحبت کنم که يک دفعه در محبس چهارطاق باز شد و آردلی وارد و گفت «يالله! مشتلق مرا بدهيد و برويد به امان خدا. همه‌تان آزاديد ...»